Damascus en Aleppo waren ooit het middelpunt van handel, cultuur en literatuur. Maar oorlogen, dictatuur en censuur hebben de boekenmarkt flink de das om gegaan. Veel schrijvers zijn naar het buitenland gevlucht en daardoor zijn er best wat boeken te vinden over Syrische vluchtelingen die hun verhaal vanuit hun nieuwe thuis hebben opgeschreven. Toch is de boekenmarkt nooit helemaal uit Syrië verdwenen. Internet en onofficiële handeltjes op straat zorgen ervoor dat er ook vandaag de dag nog boeken op de Syrische markt verschijnen. Maar eerlijk is eerlijk: een mooi verhaal is het niet. En het boek dat ik gelezen heb voor Syrië stemt ook niet bepaald vrolijk, maar dat maakt het niet minder interessant!
De boekenmarkt in Syrië
De boekdrukkunst vond al snel de weg naar Syrië en daardoor is er al lang een levendige handel in boeken en verhalen. Boekhandels zoals de in 1930 opgerichte Al-Nouri en de in 1939 opgerichte Al-Yaqza waren decennia lang het middelpunt van de Syrische boekenmarkt. Eind jaren ‘40 kreeg de markt te maken met een censuursysteem onder verschillende regimes. Alle boeken op de markt werden bekeken en getoetst, wat betekende dat alles wat ook maar enigszins politiek, historisch of theologisch was, werd verdrongen naar ondergrondse distributie.
Boekhandels als Al-Nouri en Al-Yaqza gingen ten onder tijdens de burgeroorlog. Zelfs de bekende boekhandel The Nobel bookshop sloot de deuren definitief in 2021 door de economische crisis waar het land in verkeerde door de aanhoudende conflicten.
Hakawati: een oude traditie weer tot leven gewekt
Voor de boekdrukkunst waren er in grote delen van Syrië Hakawati te vinden. Dit waren professionele verhalenvertellers die in koffiehuizen en op pleinen het publiek vermaakten met hun verhalen. Deze cultuur wordt nu weer nieuw leven ingeblazen. Overal in Syrië en andere delen van de Arabische wereld vind je nu verschillende initiatieven van mensen die bij elkaar komen om naar verhalenvertellers te luisteren. De Hakawati vertellen opnieuw de verhalen die zo lang verzwegen moesten worden en herinneren hun luisteraars eraan wie ze waren en wie ze nog steeds zijn.
Mijn TBR voor Syrië
Tijdens de oorlog zijn veel Syrische schrijvers naar het buitenland gevlucht. Een hoop schrijvers wonen daardoor nu niet meer in Syrië. Daarbij vond ik het moeilijk om hedendaagse verhalen te vinden die niet over de oorlog gaan. Desalniettemin heb ik toch aardig wat boeken weten te vinden die me nieuwsgierig maken.
De dood is een zware klus van Khaled Khalifa
Dit boek was ook weer een mooie kringloopvondst. Daarbij prikkelde de flaptekst me, want het gaat over drie kinderen die met het lijk van hun vader door het door oorlog geteisterde Syrië rijden in een klein busje, omdat hij begraven wil worden in zijn geboortedorp.
Waar De dood is een zware klus over gaat
In dit boek volg je de drie kinderen van Abd al-Latief: Boelboel, Hoessein en hun zus Fatima. Ze hebben elkaar al jaren niet meer gezien door alles wat er in Syrië gebeurd is. Hun politieke ideeën lopen uit een, maar ook hun geloofsovertuigingen en hun ideeën over hoe je het beste in leven kunt blijven onder een extreem regime. Ondanks deze verschillen willen ze alle drie de laatste wens van hun vader uitvoeren: hem naar zijn geboortedorp brengen om hem daar te begraven. Normaliter is het vanuit Damascus een ritje van 4 uur naar dat dorp. Maar door alle controleposten wordt het een helse reis van meerdere dagen.
Een staccato schrijfstijl
Het verhaal is vrij staccato opgeschreven. Zo is het in ieder geval vertaald en over de vertaling kan ik verder niet oordelen. Ik moest er door de schrijfstijl even inkomen, maar toen ik er eenmaal aan gewend was, vroeg ik me af waarom het zo staccato was opgeschreven. Want je kunt er ondanks alle ellende die beschreven wordt, ook wel humor in lezen. En misschien komt het op mij staccato over, maar als je gewend bent aan de gruwelen van een oorlog (kun je daaraan wennen?) dan is het misschien ook wel normaal om simpelweg te beschrijven hoe de lijken langs de weg erbij liggen.
Een aantal bizarre wendingen die ik niet zag aankomen
Oorlog is bizar. En in mijn geprivilegieerde leven ken ik oorlog alleen van het nieuws en hier en daar wat boeken en films. Verder kan ik me er (gelukkig) geen enkele voorstelling bij maken. Dit boek kwam mij daardoor heel absurd voor. Het lijk van hun vader wordt bijvoorbeeld gearresteerd. Ja, je leest het goed: een dood lichaam wordt gearresteerd en het wordt zelfs benoemd dat dit vaker gebeurt. Behalve dat het natuurlijk echt onnozel is om een lijk te arresten, was ik verbaasd over hoe de bureaucratie in een oorlog zegeviert. Het is natuurlijk wel afhankelijk van wie die documentatie bijhoudt. En het is meestal niet in het voordeel van wie dan ook. Maar zelfs als alle huizen al platgebombardeerd zijn, blijft de papierwinkel blijkbaar gewoon overeind staan.
Stemloze vrouwen
Een van mijn grootste ergernissen van dit boek zijn de stemloze vrouwen. Khaled Khalifa heeft geen idee van de leefwerelden van vrouwen en zijn fantasie reikte niet ver genoeg om te bedenken hoe vrouwen reageren op mannen (en hij heeft duidelijk ook nooit naar de vrouwen in zijn omgeving geluisterd). Door zijn gebrek aan kennis waren de vrouwen in dit boek hersenloze wezens die maar al te blij waren dat mannen beslissingen voor hen namen (heel geloofwaardig, niet?). Het was soms zelfs zo erg dat als de twee broers met elkaar aan het praten waren, de schrijver niet kon bedenken wat een vrouw daarop zou zeggen. Dus liet hij hun zus maar huilen. Zucht. Khaled Khalifa had er beter aan gedaan om dit verhaal vanuit drie broers te schrijven, in plaats van het verhaal ook voor een deel vanuit een vrouwelijk POV te schrijven.
In geur en kleur
Dit boek gaat over een lijk dat achterin een busje door Syrië wordt gereden. Deze reis duurt meerdere dagen en zoals je misschien al verwacht: zo lang blijft een overleden lichaam niet goed. De ontbinding van het lichaam wordt in dit boek in geur en kleur beschreven. Om dit verhaal te kunnen lezen, heb je dus wel een sterke maag nodig.
Een verhaal dat je diep mee de oorlog inneemt
Meestal eindig ik deze blogs met of ik het boek een aanrader vind of niet. Ik weet niet of dat een vraag is die je bij dit boek moet stellen. Het is een verschrikkelijk verhaal, maar het is wel een verhaal waarvan verschrikkelijk veel mensen een versie in de werkelijkheid meemaken. Het is een verhaal waar wij westerlingen in ons veilige wereldje geen weet van hebben. Daarbij moet je dus een redelijk sterke maag hebben en moet je ook tegen alle misogynie kunnen waar dit boek van druipt. Maar als je daar voorbij kunt lezen, dan is dit zeker een indrukwekkend boek met een verhaal dat ik in ieder geval nog niet eerder gelezen heb.
